Zeytinin anavatanı neresi? Bu soru yüzyıllardır tartışılıyor. İspanya da, Yunanistan da, Filistin de, Anadolu da bu unvana aday gösterildi. 2013'te yayımlanan bir çalışma soruya genetikle baktı ve izi bu coğrafyaya, bugünkü Türkiye-Suriye sınırı çevresine çıkardı.
Yabani zeytin (delice) ile kültür zeytini arasındaki fark
Önce bir ayrım. Akdeniz çevresinde kendiliğinden yetişen bir zeytin vardır: yabani zeytin, halk arasında delice. Çalı gibi büyür, dikenli olabilir; meyvesi küçüktür, eti ince, yağı azdır.
Soframızdaki zeytin ise bu yabani ağacın insan eliyle seçilmiş hâlidir. Biri, bir zamanlar, meyvesi daha iri ve daha yağlı ağaçları fark edip onları çoğaltmaya başladı. Buna evcilleştirme denir. Buğdayda, asmada, incirde de aynı şey oldu.
Soru şu: bu ilk seçim nerede yapıldı?
Zeytinin kökeni DNA ile nasıl araştırıldı?
Fransız araştırmacı Guillaume Besnard'ın da aralarında olduğu bir ekip, Akdeniz'in dört bir yanından 1.800'e yakın ağaçtan örnek topladı: 1.263 yabani, 534 kültür zeytini.
Ağaçların kloroplast DNA'sına baktılar. Bu DNA kuşaktan kuşağa çok az değişir; bu yüzden soyların izini geriye doğru sürmek için uygundur. Bir kültür çeşidinin hangi yabani topluluğa en yakın olduğuna bakarak, o çeşidin atalarının nereden geldiği tahmin edilebilir.
Zeytin ilk nerede yetişti?
İz Doğu Akdeniz'e çıktı. Çalışmaya göre kültür zeytininin kökeni Kuzey Levant'ta, bugünkü Türkiye ile Suriye sınırının çevresindeki yabani topluluklara dayanıyor. Araştırmacılar evcilleştirmeyi yaklaşık altı bin yıl öncesine tarihliyor.
Zeytin Akdeniz'e nasıl yayıldı?
Zeytin buradan batıya doğru yayıldı: önce Kıbrıs ve Ege'ye, sonra denizci toplumlarla birlikte Akdeniz'in öbür ucuna. Gittiği yerlerde yerel yabani zeytinlerle karıştı. Bugünkü çeşit zenginliği bu karışımın sonucudur.
Tartışma sürüyor: Tek köken mi, birden fazla mı?
Genetik çalışmalar tek bir cevap vermez. Bazı araştırmacılar zeytinin birden fazla yerde, birbirinden bağımsız olarak evcilleştirildiğini savunuyor. Tartışma sürüyor; ama Doğu Akdeniz'in bu hikâyedeki merkezî yeri konusunda geniş bir uzlaşma var.
Zeytin ağacının tarihi: Arkeoloji ne diyor?
Kazılar da aynı coğrafyayı gösteriyor. Celile'de bulunan sekiz bin yıllık çömleklerin içinde zeytinyağı kalıntısı tespit edildi. Bu, bilinen en eski zeytinyağı izlerinden biri. İnsanlar büyük olasılıkla önce yabani zeytinin yağını kullandı; ağacı evcilleştirmek daha sonra geldi.
Anadolu ve zeytin: Hikâye bu coğrafyada başlıyor
Sofranızdaki zeytinyağının hikâyesi uzak bir yerde değil, bu coğrafyada başlıyor. Anadolu, zeytinin yalnızca yetiştiği değil, zeytin olduğu yerlerden biri.
Biz o hikâyenin devamıyız: Attuda'nın eteklerinden, Trilye zeytini, erken hasat, soğuk sıkım.
Sık sorulan sorular
Zeytinin anavatanı neresi?
2013 tarihli DNA çalışmasına göre Doğu Akdeniz; özellikle bugünkü Türkiye-Suriye sınırı çevresi. Birden fazla köken olduğunu savunan araştırmacılar da var.
Zeytin kaç yıl önce evcilleştirildi?
Araştırmacılar evcilleştirmeyi yaklaşık altı bin yıl öncesine tarihliyor.
Delice nedir?
Yabani zeytinin halk arasındaki adıdır. Meyvesi küçük, eti ince, yağı azdır; kültür zeytininin atasıdır.
Bilinen en eski zeytinyağı izi kaç yıllık?
Celile'de bulunan çömleklerdeki kalıntılar yaklaşık sekiz bin yıllık.
ATTOLIVE'i tanıyın: Attuda'nın eteklerinden, Trilye çeşidi zeytinden, erken hasat ve soğuk sıkım. Antik Kentin Modern Lezzeti. → attolive.com
Kaynak: Besnard ve ark. 2013, Proceedings of the Royal Society B; Namdar ve ark. 2014, Israel Journal of Plant Sciences.
Sana uygun yağı bul
Erken hasat, günlük sofra, hediye kutusu — üç soruluk eşleştirmeyle sana uygun şişeyi öner.
Eşleştirmeyi dene